Starinske tekstilije multietničke Vojvodine – izložba kao romantičarsko sećanje moj oproštaj od službe u Muzeju Vojvodine, 2014. godine. U 12 tematskih prizora iz narodnog života, prikazani su delovi nekadašnje svakodnevice ovog podneblja. Fokus je na muzejskim tekstilijama a arhivske fotografije, kao pozadine vitrina, daju sadržajni i hronološki kontekst svakoj od predstavljenih scena.
Naprimer, na uvodnoj fotografiji, u prvom planu, vidimo instalaciju tradicionalnog srpskog kreveta u slojevima. U dnu je smotana slamnjača, a povrh svega ćilima na bašte sa pčelama i leptirima. Nadalje je svečani mađarski enterijeri, i desno, scena pozivanja za svadbu i letnja nošnja s početka 20. veka!
Običaj pozivanja u svatove
Tradicionalni elementi opreme pozivača su kićenje belim platnom za košulju, okićena čutura za piće i svečana klečana torba za darove. Uz pozdrav domaćinima, pozivač govori ko se ženi, kada i gde je skup svatova. Čuturom, sa svima nazdravlja i popije za sreću mladenaca. Bliža rodbina daruje mladoženju košuljom, a ostali vezuju peškire za čuturu.
Običaj ilustruje fotografija mladoženje sa pozivarom iz Pavliša u Banatu, snimljena u Vršcu, početkom 20. veka.
S leva na desno, na postamentu je košulja, kao nekrojena truba platna, dar neveste mladoženji, Veliki Gaj, 1925; i peškir za kićenje svekrove zaprege, 1937; kao i svatovski peškir, iz 1909; niže je svatovski peškir sa ružama; a ispod njega torba sa klečanin šarama, tkana oko 1900.
Desno na postamentu je svatovska čutura iz Čuruga, 1850. uvijena u peškir iz Zemuna; na nosaču u uglu je peškir iz Kuzmina, tkan zlatom, 1914; i bočno, četiri svatovska peškira, s leva
na desno, iz Kovilja, tkan 1900, Zrenjanina na ikonice, iz Kupinova, 1895 i iz Laćarka, 1911.
Svečani letnji haljetci:
Starinske tekstilije multietničke Vojvodine – u odeći od kraja 19. veka, dvodelna bela nošnja je činila osnovu letnjeg odevanja u Vojvodini. A izloženi haljetci se ističu finoćom domaćeg platna od kog su izrađivani. Isto tako, primenjenim tehnikama izvođenja ornamentike, utkivane rukom, debljim belim pamukom vulom na pamuku svilencu. A muška košulja je model evropskog kroja. Posebno svečano obeležje ovog odevnog varijeteta su detalji kupovnog platna pargar, kolir, zaponci i grudi.
Snimak Nikole Zege, Seljanke na letnji dan 1906. godine u Laćarku u Sremu, prikazuje oplećak na generacijama od babe do unučice.
Levo je oplećak srednjoevropskog tipa sa sačuvanim panonsko-dačkim elementima kroja, dok je muška košulja pomodnog evropskog kroja, od domaćeg pamučnog platna sa usnovanim prugama od debljeg pamuka.
Oplećak iz Žablja, Bačka, je otkala Katica Ilić za svoj miraz 1876. Rukavi od tankog sadi platna, sa šarama ručnim prebiranjem u zev. Ispod je par rukava istog porekla, ali različite ornamentike. Drugi par ženskih rukava, za oplećak, Rumunke iz Lokava, po kroju pripada najstarijem tračko-dačkom sloju, ali primenom ukrasne tehnike tkanja prati ovdašnju modu s kraja 19. veka.
Starinske tekstilije multietničke Vojvodine – Dvopregačno opasivanje banatskih Rumunki
U ženskim nošnjama u balkanskim brdima ima tragova starobalkanskog tipa opasivanja prednje i zadnje pregače preko duge platnene košulje. A kod banatskih Rumunki je sačuvan za nijansu mlađi stepen razvoja ovog tipa opasivanja. Prednja pregača iz dve pole se krajevima spaja preko zadnje. Širok tkani pojas se opasuje preko skuta, zatim povrsima vezuju zadnja i prednja pregača i povrh svega steže uskim pojasom.
Vremenom su se smenjivali načini ukrašavanja pregača. U starim tipovima 19. veka na raznobojne pruge u osnovi. Zatim sa raznobojnim uzorcima u keperu. A od početka 20. veka i razvoj cvetne ornmentike ručnim prebiranjem. Sve do prekrivanja cele površine složenim kombinacijama cvetne i geometrijske ornamentike u živim bojama vune, pamuka i svile.
Fotografija Mirjane Ilić-Maluckov, Mlade žene, Rumunke na igranci, iz 1961, dokumentuje dvopregačno opasivanje kao živu tradiciju među banatskim Rumunkama.
Na postamentu ispod fotografije su delovi kompleta od dve pregače i dva tkana pojasa: širok klečani pojas na ruže iz Seleuša; zadnja pregača iz Alibunara; prednja pregača iz Uzdina; i na njoj uski pojas iz Vršca. Iako potiču iz različitih mesta, komadi pripadaju jednom odevnom tipu rumunske ženske nošnje. Napred, na niskom postamentu, tri primerka pojaseva i izbor pregača, gore bočno, ilustruju varijante ukrašavanja.
Zavijanje obojaka
Starinske tekstilije multietničke Vojvodine se takođe ogledaju u najstarijem obliku tekstilne obuće koji danas poznajemo. To su obojci, par nekrojenih komada nebojene tkanine kojima su zavijane noge u opancima kaišarima. Zimi od vune, a leti od kudelje, gusto tkani u četiri niti. Pored tog izvornog oblika, u narodu je sačuvan tip obojka koji se razvio iz uniforme vojske u vreme Vojne granice. Karakteriše se mnogobrojnim nijansama crvene boje. Tako su u okolini Sremske Mitrovice, obojci crveni sa žutim i zelenim prugama, ili oko Vršca takođe crveni sa određenim rasporedom boja i šara.
Sve do 1960-tih godina, u rumunskim selima bilo je ostarelih muškaraca koji su zadržavali tradicionalnu obuću kakvu su nosili od malena.
Levo je terenski snimak Mirjane Maluckov, zavijanja obojaka. A na postamentu ispod je isti par koji je Caruga Petru, rođen 1895, koristio prilikom snimanja u selu Lokve.
Desno, na fotografiji Josipa Roizvala, Todor Mojza pozira u opancima i obojcima i žena, su u rumunskoj nošnji, Ečka, Banat, 1952. Ispod su dva primera ukrasnih kombinacija boja. A treći, neukrašen, od nebojene vune iz Zrenjanina, je otkala Stana Cvejić, za Muzej 1953, kad su obojci kod Srba već bili izobičajeni.
Šokačka muška bela nošnja od naboranog platna
Bela muška nošnja od boranca registruje se u istom obliku od 1870-tih godina. A kasnije, obogaćena zlatovezom, služila je prvenstveno kao ritualna odeća. Svakodnevna varijanta ovog kroja, široka 3 pole platna bez ukrasa, duže je održana kao letnja nošnja starijih ljudi.
Izložen svečani komplet šokačke momačke nošnje iz Bača od pamučnog platna, s početka 20. veka, podudara se sa dečakovom odećom za pričest na fotografiji nepoznatog autora, Mali Šokac na pričesti, Bač, 1943. i oba predstavljaju tip dvodelne panonske rubine (košulja i gaće).
Kao u svim panonskim nošnjama, oba haljetka su u bogatim naborima, u širinama od 4 do 6 pola, a izložen primerak je iz 5 pola.
Međutim, tkanina je ovde specifičnost. Kod bačkih Šokaca nagrončana dereklija, je domaće pamučno platno boranac. Usnovano platno reljefne teksture, izvođeno je sa dva osnovina vratila i služilo samo za svečanu odeću i ukrasni tekstil.
Bunjevačke pregače
Belinu nošnji sa dugim širokim šlingovanim suknjama i bluzama sa začunčanicama, oživljavala je šarena vunena pregača. Ali ponuda raznovrsnih fabričkih platna, štofova i svile, krajem 19. veka, povlači napuštanje domaćeg tkanja i starinskih haljetaka. Pregačica je opstajala kao jedini element izvornog dinarskog porekla. Opstala je uporedo sa oblikovanjem svilenog ruva, bunjevačke varijante građanizirane nošnje. Tkana je u jednom komadu od vune ili pamuka. Na pruge u kombinacijama boja, sa sitnim čunkanim uzorcima. Za mlađe žene pretežno svetlih boja. Ali su češće tamnije, jer kako je pravilo kod arhaizama u odevanju, nosile su ih samo starije žene.
Fotografija anonimnog autora, Prelja Manda Skenderović Lešina, snimljena 1920. iz zbirke Nestike Skenderovića – Leše, pruža odličan vizuelni kontekst za seriju primeraka tkanih vunenih pregača dinarskog porekla kod Bunjevačkih žena u Bačkoj. Kako je pregačica bila deo svakodnevne nošnje, ovakvi vizuelni dokumenti o njenoj funkciji su retki, kao i same intimne žanr-fotografije.
Gore izložena pregača iz Bajmoka, od pamuka tkana u potkinom ripsu, položajem je povezana sa sličnom u letnjoj odevnoj kombinaciji na snimku. A ispod nje, četiri primerka variraju isti tip: iz Subotice, 1890, i tri iz Tavankuta, sve istog porekla, otkane 1910. godine.
Starinske tekstilije multietničke Vojvodine – Rusinsko tkanje
Rusini su doseljavanjem u 18. veku doneli i kulturu lanenog i kudeljnog tekstila. I nadalje, razvijali tkanje kao kućnu radinost i zanat. Žene su tkale fina lanena tkanja i ukrašavale belim i šarenim vezovima. U zanatu su dosezani visoki standardi formi i kvaliteta, ali i tipski likovni izraz. Tako i danas, Rusini imaju poseban emotivni odnos prema sačuvanim originalnim starinskim tkanjima. Posebno cenjen tip tamnocrvenog stolnjaka se čuva kao vredno porodično nasleđe i simbol rusinskog identiteta.
Tipične rusinske tkačke tradicije, ovde predstavlja izbor karakterističnog enterijernog tekstila: levo pored fotografije, je crveni stolnjak iz Đurđeva iz 1904, zatim, dva iz Kucure. Srednji je model kao stolnjak na fotografiji iz Bikić Dola u Sremu, 1949. godine. Snimak nepoznatog autora, prikazuje Društvo u rusinskoj porodici tokom zajedničke berbe pečuraka.
Niže, u prvom planu, su peškiri: s desna na levo iz Ruskog Krstura, 1900, zatim iz Kucure, ali rad tkalje iz Ruskog Krstura 1908, peškir za hleb iz Kucure, 1914. i dole, na postamentu je jastučnica iz Ruskog Krstura, tkana 1890.
Tkanje kod Mađara
Starinske tekstilije multietničke Vojvodine Tkačke tradicije među Mađarima u Vojvodini temelje se prvenstveno na razvoju tkačkog zanata. Poznata su tkanja izvođena na četvoronitnom razboju, sa uzorcima dodatnim dizanjem na štapiće. Majstori tkači su čuvali svoje tkačke obrasce u tajnosti. Ipak, preko šegrta-vandrokaša, dospevale su i do seoskih tkalja. Pored toga, vekovna razmena iskustava sa Slovenima dovela je do razvoja posebnih kultura tkanja među njihovim susedima. Danas se nasleđe projekata vezanih za oživljavanje lokalne austrougarske tekstilne industrije smatra oblikom tradicionalnog tkanja među Mađarima.
Arhaizmi tekstilne kulture Mađara predstavljeni su primercima kakvi su na fotografijama Julije Pap, u enterijerima levo, u Vojlovici, 1960. i desno, u Doroslovu 1959. godine.
Gore u uglu je stolnjak tkan 1905, iz kuće gde je snimljena fotografija. A niže i krevetski čaršav iz 1910. kao na fotografiji iz Vojlovice. Vidimo složena tkanja, pretkivana čunkom, sa uzorcima pretežno tamno crvene boje. S leva na desno, na postamentima su peškiri, iz Doroslova, oko 1900, Debeljače, 1864, i ukrasni peškir iz Vojlovice, iz 1890. Trag među-etničkih veza je peškir iz Doroslova, na niskom postamentu, zapravo dar sa rusinske svadbe 1900.
Tkanje kod Slovaka
Tekstilne tradicije i danas žive u starijim generacijama vojvođanskih Slovakinja. Rado pokazuju fotografije sa prela gde je nastajao miraz koji čuvaju i danas kao intimnu potvrdu svoje nekadašnje vrednosti. To je unutrašnjost oslikanog ormana, nekad vlasništvo Mare Zvarec iz 1922. godine, u etno-sobi u Gložanu kod Novog Sada. Ona otkriva savršeno održavane starinske stolnjake, peškire, krevetninu, zalihe platna, vrednosi iz stvaralaštva niza generacija. Tkalja Zuzana Pažitnajova skreće pažnju i na stogodišnji stolnjak, rad njene bake, šaran pamukom, a ne kao ona svilom. Na kraju izriče poentu … ja se i danas bavim tkanjem i ne znam da li još neko ovo radi …
Fotografija, Prelje Slovakinje, Jana Cibule, iz Pivnica, 1933. godine, izražava saputništvo žene i preslice, a scenografija sa tradicionalnim stolnjakom, veliki značaj tkačke tradicije kod Slovaka u Vojvodini.
Ispred fotografije su dva svečana stolnjaka, levo iz Stare Pazove, 1910, a desno iz Kovačice, 1900; bočno, s leva su peškiri, iz Padine, 1920, Selenče, 1900, i Bingule, tkan 1912; a dole na postamentu je jastučnica iz Selenče, tkana 1890. A izbor muzealija ilustruje folklorni stil negovan krajem 19. i početkom 20 veka.
Starinske tekstilije multietničke Vojvodine – Svečana oprema kreveta
Starinske tekstilije multietničke Vojvodine – Razvoj arhitekture, stanovanja i suživot u multietničkoj sredini, doveo je do ujednačavanja enterijera panonske kuće. A lepota svečane krevetnine, koja je bila važan deo miraza, uglavnom je bila najbolja potvrda ženine veštine. Isto tako, dizajn ukrasnih tekstilija najbolje izražava posebnosti i estetike svojstvene različitim etničkim zajednicama. Dat je primer svečane opreme kreveta kod Srba u okolini Novog Sada. Kroz osnovne elemente mekog inventara ilustruje razvojne faze i oblike tradicionalnih delova tkane krevetnine.
Krevet u čistoj ili paradnoj sobi kao tipičan element panonskih tekstilnih tradicija ilustruje veoma redak izvor, fotografija Janoša Janka, Enterijer srpske kuće, Crepaja, 1894.
Od najstarijih formi u donjim slojevima, izloženi su delovi: počev od slamarice koja nosi naziv po ispuni slamom, preko toga je donji čaršav ili ponjavica; Povrh kreveta su vidljivi luksuzni komadi, svečani čaršav od pamuka svilenca sa raskošnim belim vezom, iz 1922. godine; a povrh svega je ćilim tkan 1869. godine, sa ukrasnom kompozicijom na bašte sa pčelama i leptirima.
Komarnik zaštita kreveta na otvorenom
Istraživanja teme Starinske tekstilije multietničke Vojvodine, donose retke fotografije prizora starinskih komarnika. Ali i danas se o njima ispredaju romantične priče širom Vojvodine. Komarnik je bio zastor iznad kreveta u kom leti u tremu gonku spava domaćin kuće. Pošto se verovalo da ima i ritualnu zaštitnu moć, privremeno je širen iznad kreveta gde je porodilja sa novorođenčetom. Time se štite od uroka zlih očiju. Za izradu je, osim vune, korišćena i kudelja, domaće pamučno platno, a vremenom i jeftinije kupovno platno.
Eksterijer na fotografiji dr Radivoja Simonovića, Gonk seljačke kuće, Bački Monoštor, snimljen 1920. godine je podloga je za vernu simulaciju funkcije izloženog predmeta, komarnika, tkanog 1915. u kući Marića u selu Kać, Bačka. Tkan je od tanko predene vune, u najmanje dve boje u krupnom karo dezenu. Tkanje je retko da propušta vazduh, a da štiti od komaraca i muva.
Starinske tekstilije multietničke Vojvodine – Kićani biljac
Starinske tekstilije multietničke Vojvodine, u svim slovenskim jezicima još ima tragova ovog naziva. Biljac od bele, nebojene vune. Arhaični tekstilni tip ogrtača sa resama od vunene pređe, imao je mnoge funkcije u narodnom životu. Na Zapadnom Balkanu, takve pokrivke ili ogrtači su prvenstveno korišćeni za zaštitu ljudi od hladnoće, bez ikakvih ukrasnih funkcija. Bio je zaštita tokom stočarskih kretanja i kiridžijanja između Like i Primorja. I u kući, na golim daskama kreveta ili pored ognjišta. Biljac je bio tipičan domaći proizvod od sopstvene vune, što je bio jedan od razloga njegovog dugog trajanja. Kad je dospeo u Bačku, sa kolonizacijama sredinom 20. veka, bio je veoma korisna pokretna tekstilija. Međutim, u novom okruženju je ubrzo zastareo i postao suvišan. Danas je poznat samo iz starih nostalgičnih priča doseljenika iz zavičaja.
Fotografije nepoznatih autora, snimljene u okolini Skender Vakufa, prikazuju jednostavan čupavi ogrtač od bele nebojene vune. Što znači da ilustracije prikazuju izvorni oblik biljca u svakodnevnoj upotrebi. Dok izložen muzejski predmet, predstavlja luksuznu formu iz samog zenita razvoja.
Kićani biljac, Srbi Dnepolje, Donji Lapac, Lika, Hrvatska, 1952. Tehnika tkanja je simetričan turski ili smirjanski čvor u tkanju prepletaja keper. Čupavo lice je dvobojno, sa jednostavnom geometrijskom ornamentikom šah polja. Osnova i potka kepera su od nebojenog vunenog prediva, a vezivani pramenovi obojene meko predene vune.
Za sada toliko na temu Starinske tekstilije multietničke Vojvodine
Do sledećeg posta, uz sećanja na davnašnji događaj, delim sa vama i primerak svog Albuma iz 2014. godine.
S poštovanjem, Branka o tekstilu
